آل عمران 37: ظرف غذای بهشتی نزد امام زمان (عج)

بسم الله الرحمن الرحیم

همانطور که در قسمت های قبل از مقالات آیات مهدوی دیده اید در این سلسله مقالات به بررسی آیاتی از قرآن کریم که پیرامون مهدویت هستند می پردازیم.

مقالات مرتبط

در این مقاله می خواهیم آیه 37 سوره آل عمران را بررسی نمائیم. در ادامه ابتدا متن و ترجمه آیه مذکور را ببینیم.

فَتَقَبَّلَها رَبُّها بِقَبُولٍ حَسَنٍ وَ أَنْبَتَها نَباتاً حَسَناً وَ كَفَّلَها زَكَرِيَّا كُلَّما دَخَلَ عَلَيْها زَكَرِيَّا الْمِحْرابَ وَجَدَ عِنْدَها رِزْقاً قالَ يا مَرْيَمُ أَنَّى لَكِ هذا قالَتْ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَرْزُقُ مَنْ يَشاءُ بِغَيْرِ حِسابٍ

 (آل عمران- 37)

پس پرودگارش او را به صورت نیکویی پذیرفت، و به طرز نیکویی نشو و نما داد، و زکریا را کفیلِ او قرار داد. هر زمان که زکریا در محراب [عبادت] بر او وارد می شد، رزق ویژه ای نزدش می یافت. [روزی] گفت: ای مریم! این رزق ویژه برای تو از کجاست؟! گفت: از سوی خداست، یقیناً خدا هر کس را بخواهد، رزق بی حساب می دهد.

روایت تفسیری آیه

در تفسیر عیاشی از امام باقر علیه السلام در باره آیه فوق نقل شده که فرمودند: 

همانا فاطمه سلام الله علیها مسئولیت کارهای درون خانه، خمیر کردن، نان پختن و نظافت منزل را برای علی علیه السلام بر عهده گرفتند و امیرالمومنین علی علیه السلام نیز مسئولیت کارهای بیرون از خانه، مانند آوردن هیزم و تهیه مواد غذایی را برای ایشان بر عهده گرفتند. 

روزی امیرالمومنین علی علیه السلام به ایشان فرمود: ای فاطمه، آیا در خانه چیزی (برای خوردن) داریم؟ ایشان پاسخ داد: نه، امیرالمومنین علیه السلام فرمود: پس چرا به من اطلاع ندادی؟ فاطمه سلام الله علیها فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم مرا نهی کرده بود که از تو چیزی درخواست کنم و به من فرموده بود: «از پسرعمویت چیزی نخواه؛ اگر خودش چیزی برایت آورد که آن را بپذیر، وگرنه تو از او درخواست نکن».

پس امام علیه السلام از خانه خارج شد و با مردی برخورد کرد و یک دینار از او قرض گرفت. در حالی که شب شده بود و با آن دینار بازمی‌گشت، مقداد بن اسود را دید. امیرالمومنین علیه السلام از او پرسید: ای مقداد، در این ساعت چه چیز تو را از خانه بیرون کشانده است؟ مقداد گفت: سوگند به آن خدایی که حقِ تو را بزرگ گردانید ای امیرالمؤمنین، گرسنگی! (راوی می‌گوید: به امام باقر علیه السلام عرض کردم: آیا در آن زمان پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم در قید حیات بودند؟ فرمود: بله، پیامبر زنده بود). علی علیه السلام فرمود: همان چیزی که تو را بیرون آورده، مرا نیز از خانه خارج کرده است؛ من یک دینار قرض کرده‌ام و تو را در استفاده از آن بر خود مقدم می‌دارم. پس دینار را به او داد و به خانه بازگشت.

وقتی وارد شد، دید که رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم نشسته‌اند و فاطمه سلام الله علیها در حال نماز است و میان آن دو ظرفی سرپوشیده قرار دارد. چون فاطمه سلام الله علیها نماز را تمام کرد، آن ظرف را پیش آورد؛ ناگاه دیدند که ظرفی پر از نان و گوشت است. علی علیه السلام پرسید: ای فاطمه، این از کجا آمده است؟ ایشان فرمود: «این از جانب خداست، همانا خداوند به هر کس که بخواهد بی‌حساب روزی می‌دهد». رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: آیا می‌خواهی داستانی مشابه خودت و او (فاطمه) برایت بگویم؟ علی علیه السلام عرض کرد: بله. پیامبر فرمود: حکایت شما مانند زکریا علیه السلام است که هرگاه در محراب بر مریم سلام الله علیها وارد می‌شد، نزد او روزی و طعام می‌یافت و می‌پرسید: «ای مریم، این از کجا برای تو آمده است؟» و مریم پاسخ می‌داد: «این از جانب خداست، همانا خداوند به هر کس که بخواهد بی‌حساب روزی می‌دهد». پس آن‌ها یک ماه از آن ظرف غذا خوردند؛ و آن همان ظرفی است که حضرت قائم عجل الله تعالی فرجه الشریف از آن غذا می‌خورد و اکنون نزد ماست.[1]

بررسی منابع روایت

اصل داستان نزول طعام آسمانی برای حضرت زهرا سلام الله علیها در کتب مختلفی از شیعه و اهل سنت ذکر شده است. در کتب شیعه مصدر اصلی، تفسیر عیاشی است البته با عبارت های متفاوتی در کتاب کافی هم نظیر آن ذکر شده است. [2]

در کتب اهل سنت روایت فوق این چنین ذکر شده است:

۱. زمخشری: او که از بزرگترین مفسران معتزلی است، در ذیل آیه مذکور، ماجرای گرسنگی پیامبر، علی و فاطمه و نزول مائده آسمانی را نقل کرده و جمله حضرت زهرا (سلام الله علیها) را که فرمود «هو من عند الله» عیناً مطابق آیه قرآن می‌داند.[3]

۲. جلال‌الدین سیوطی: وی به نقل از «ابویعلی» و دیگران، از جابر بن عبدالله انصاری روایت می‌کند که پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) چند روز چیزی نخورده بود، به خانه فاطمه رفت و ایشان هم چیزی نداشت. سپس معجزه‌ای رخ داد و ظرفی پر از گوشت و نان فراهم شد و پیامبر(ص) فرمود سپاس خدایی را که تو را همانند مریم قرار داد.[4]

۳. ثعلبی: او یکی از قدیمی‌ترین مفسران است که این داستان را با جزئیاتِ ایثار حضرت علی (علیه السلام) و بخشیدن دینار به مقداد و سپس نزول طعام آسمانی نقل کرده است.[5]

۴. ابن مغازلی شافعی: او در کتاب خود فصلی را به این کرامت اختصاص داده و روایت را با سند خود نقل کرده است.[6]

۵. محب‌الدین طبری: او که از علمای برجسته شافعی است، این داستان را به عنوان یکی از براهین برتری و قداست اهل بیت (علیهم السلام) در کتاب خود آورده است.[7]

البته آن عبارت آخر حدیث که امام باقر علیه السلام این ظرف آسمانی و رزق الهی را در دستان اهل بیت علیهم السلام و حضرت حجت سلام الله علیه می دانند مختص به نقل تفسیر عیاشی است.

شباهت های مریم مقدس و حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها

به غیر از این ماجرای رزق آسمانی شباهت های دیگری نیز بین دختر گرامی رسول خدا صلی الله علیه و آله و حضرت فاطمه سلام الله علیها وجود دارد که بعد از بررسی تعدادی از آن ها، به نکته قابل توجهی خواهیم رسید:

۱. برتری بر زنان جهان (سیّدة نساء العالمین)

این مشهورترین وجه شباهت است. با این تفاوت که مریم (سلام‌الله‌علیها) برترین زن زمان خود و فاطمه (سلام‌الله‌علیها) برترین زن در تمام دوران ها است.

منابع اهل سنت: در «صحیح بخاری» و «صحیح مسلم» از پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله) نقل شده که به فاطمه فرمودند: «أما ترضین أن تکونی سیدة نساء أهل الجنة أو نساء المؤمنین؟»[8] (آیا راضی نیستی که بانوی زنان بهشت یا زنان مؤمن باشی؟). همچنین حاکم نیشابوری روایت می‌کند که مریم سرور زنان زمان خویش و فاطمه سرور زنان تمام عالمیان است.[9]

منابع شیعه: شیخ صدوق در «الامالی» روایتی از پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله) نقل می‌کند که صراحتاً ایشان را در کنار مریم، آسیه و خدیجه به عنوان چهار زن برتر جهان معرفی کرده و فاطمه را برترینِ آن‌ها می‌خواند.[10]

۲. محدَّثه بودن (گفت‌وگو با فرشتگان)

هر دو بانو بدون اینکه پیامبر باشند، با فرشتگان (جبرئیل) سخن می‌گفتند.

در مورد حضرت مریم: نص صریح قرآن در سوره‌های آل‌عمران و مریم بر سخن گفتن فرشتگان با ایشان دلالت دارد.

در مورد حضرت زهرا سلام الله علیها: در کتاب «الکافی» روایت مشهوری است که پس از رحلت پیامبر، جبرئیل بر فاطمه (سلام‌الله‌علیها) نازل می‌شد و با ایشان سخن می‌گفت و علی (علیه‌السلام) آن سخنان را می‌نوشت که به «مصحف فاطمه» معروف شد. به همین دلیل یکی از القاب ایشان «محدَّثه» است.[11]

3. طهارت و بتول بودن

هر دو بانو به «بتول» ملقب هستند؛ یعنی کسی که گسسته از ناپاکی‌ها و بریده از دنیا برای اتصال به حق می باشد.منابع: ابن اثیر می‌گوید: فاطمه را «بتول» نامیدند زیرا از زنان زمان خود در فضل و دین ممتاز بود. همین معنا در مورد حضرت مریم نیز در تفاسیر ذکر شده است.[12]

گفتنی است که در برخی روایات شیعه، آمده است که حضرت مریم در لحظه ولادت حضرت زهرا (سلام‌الله‌علیها) به اذن الهی حاضر شد و حضرت خدیجه (س) را یاری کرد. [13]

در جمع بندی مطالب فوق این نکته به نظر می رسد که بر اساس شباهت های فوق و حضور حضرت مریم در هنگام ولادت حضرت زهرا (سلام الله علیها)، یک «پیوند ولایی» میان زنان برگزیده وجود دارد؛ گویا ارتباط میان حضرت مریم (سلام‌الله‌علیها) و حضرت زهرا (سلام‌الله‌علیها) فراتر از یک شباهت ساده است و  شاید بتوان گفت حضرت مریم نمونه اولیه و زمینه‌سازِ تجلی کمال زنانه است که در حضرت زهرا سلام الله علیها به اوج قطعی خود می‌رسد.

رزق الهی در نزد اهل بیت علیهم السلام تا حضرت حجت سلام الله علیه

این که ظرف غذای حضرت زهرا (سلام الله علیها) در نزد اهل بیت علیهم السلام نسل به نسل باقی می ماند و  همان ظرفی است که حضرت قائم (عجل الله تعالی فرجه) از آن بهره می‌برند، حامل پیام‌ مهمی است و آن این است که چشمه فیض الهی که بر حضرت مریم و حضرت زهرا (سلام الله علیهما) جاری گشته، همان حقیقتی است که در دوران ظهور به کمال می‌رسد.

این طعام خاص که بر حضرت زهرا سلام الله علیها نازل شده یکی دیگر از شواهد محوریت وجود مبارک ایشان برای مسیر هدایت است که در ذیل سوره قدر و آیه نور به آن پرداخته شد.

لینک به سوره قدر

جمع بندی

1. داستان نزول طعام بهشتی برای حضرت زهرا سلام الله علیه پس از ایثار امیرالمومنین سلام الله علیه، در معتبرترین منابع شیعه و سنی به عنوان دلیلی بر قداست اهل‌بیت ذکر شده است.

۲. ظرف غذای آسمانی حضرت زهرا سلام الله علیها میراثی ماندگار است که طبق روایات، اکنون نزد حضرت حجت سلام الله علیه است و ایشان از آن بهره می‌برند .

۳. شباهت‌های وجودی حضرت مریم و حضرت فاطمه سلام الله علیهما در مقام‌هایی چون «محدثه» و «بتول» بودن، نشان‌دهنده پیوند ولایی این دو بانوی برگزیده است.